Ze zijn Frans, Belgisch en Zwitsers. Via hun stichtingen handelen en financieren ze talloze projecten. Van ambulances tot scholen en de elektrificatie van een berggehucht: een reportage over deze 'vrienden voor het leven', authentieke weldoeners die ons meenemen naar een hoogte van 1.869 meter.
Een vriendschap verenigt deze Franstaligen, dat is zeker. Ze lijkt authentiek, oprecht en solide. Ze zijn als broers en zussen, als de vijf vingers aan één hand. Voor hen, of ze nu in Frankrijk wonen, zoals Ara Aharonian, of in België, zoals Raffi Arslanian, of in Zwitserland, zoals Vahé Gabrache en Jean-Pierre Sedef, heeft vriendschap één naam: Armenië. En niet te vergeten het vijfde element, Raffi Garibian, die zijn leven riskeerde tijdens de oorlog van 2020 tussen Armenië en Azerbeidzjan, ter verdediging van Nagorno-Karabach. Aan het begin van de oorlog, onder de bombardementen, leverde Raffi Garibian medische apparatuur die hij met eigen middelen had gefinancierd, en later via de stichting Armenia, waarvan Vahé Gabrache voorzitter is. Hun tweede overeenkomst: ze houden er niet van om over zichzelf te praten en willen liever op de achtergrond blijven. "Wat belangrijk is," zegt Vahé, "dat zijn wij niet. Het is wat we doen voor Armenië, voor het Armeense volk. We hebben bijvoorbeeld scholen gefinancierd. We hebben geholpen bij de wederopbouw van Spitak, Gyumri en de omgeving, na de aardbeving van 1988. Dat was in die tijd niet gemakkelijk in Armenië. We helpen ook ziekenhuizen door medische apparatuur te financieren." Op 69-jarige leeftijd zou Vahé een beetje de coach van de groep zijn.
De Franstalige diaspora op missie
Deze vijf vrienden hebben allemaal een derde overeenkomst: de genocide. Het zijn overlevenden van deze onmenselijke barbaarsheid, die een heel volk trof tussen 1915 en 1923. Het jaar 1923 correspondeert met het Vredesverdrag van Lausanne, getekend op 24 juli. Het is het laatste verdrag van de Eerste Wereldoorlog. Het bakent zo deze genocidaire periode af, waaruit Armenië uitgeput tevoorschijn komt, en zijn grenzen niet zal terugvinden zoals ze waren vastgelegd in het Vredesverdrag van Sèvres in 1920. In dit verdrag keerde Armenië terug naar een deel van zijn westelijke gebieden, waaronder de berg Ararat. "Onze liefde voor Armenië, ook al zijn we er niet geboren, is diepgaand. Onze ouders waren al verbonden door een vriendschap," legt Ara uit, zich tot Vahé wendend. "Ze hebben elkaar gekend in Beiroet, na de genocide. Daarna gingen ze elk hun eigen weg." Ara neemt al lang deel aan de activiteiten van de stichtingen waarvan Vahé voorzitter is, zonder precies aan te geven welke. Raffi Arslanian en zijn vrouw, Anelga, hebben samen met hun vijf kinderen onlangs besloten om hun eigen stichting op te richten. "Anelga houdt zich er voornamelijk mee bezig. Samen met onze dochter, Lori, zijn we al op pad. Voordat we uit België vertrokken, heeft Anelga wat fondsen geworven om vluchtelingenfamilies te ondersteunen. Op dit moment bezoeken ze allebei deze families in Yerevan. Ze zullen binnenkort naar Goris en Gyumri vertrekken." Als je goed kijkt, lijken hun humanitaire acties een tweede natuur. Al vanaf hun jeugd zagen ze hun ouders en grootouders handelen voor Armenië. Ara herinnert zich dat hij heeft deelgenomen aan de financiering van het vakantiecentrum van de Armeense Zusters van de Onbevlekte Ontvangenis in Dzaghgatsor, nabij het Sevanmeer, in het noorden van het land. "Wat we doen, is voor de natie," zegt hij.
Afspraak in Khachik
Deze zondag 2 mei is een grote dag voor de 5 weldoeners. "We zullen met ongeveer veertig zijn," legt Vahé uit terwijl hij zijn Armeense koffie drinkt. "We gaan allemaal naar het zuidwesten, vlakbij de grens tussen Turkije en Nachitsjevan. We gaan naar het dorp Khachik. Vertrek over een half uur." In een bar vlakbij het beroemde restaurant Katsin in Jerevan komen Vahé's vrienden in grotere getale. "Het is dankzij Meester Hakobyan," voegt hij eraan toe, "dat we met de Armenia-stichting en de Philipossian- en Pilossian-stichtingen deze projecten in Khachik hebben kunnen realiseren." Meester Hakobyan parkeert zijn zwarte 4x4 vlak naast de bar. Hij maakt indruk met zijn gestalte. Zijn blik is tegelijkertijd open en glimlachend, zijn handdruk licht. Achter hem zijn andere auto's net aangekomen. "Dat is mijn familie," zegt hij glimlachend. Het is 10:00 uur wanneer de kleine karavaan van een tiental voertuigen Jerevan verlaat. Onderweg stoppen sommige auto's voor het bord met de naam Ayntap. Deze stad in Cilicië, Turkije, had ten tijde van de genocide een bevolking van 50.000 inwoners, waarvan 20.000 Armeniërs. In de jaren 1920-1921 organiseerden de Armeniërs hun zelfverdediging tegen het Ottomaanse leger. Maar ze werden verslagen. Anelga en Lori stappen uit de auto en stoppen om een foto te maken onder het Ayntap-bord.
De reis lijkt op een soort pelgrimage. De herinnering aan de genocide is nog levendig. Van buitenaf kun je het niet begrijpen. Je moet je onderdompelen met de overlevenden om het te ervaren. De auto's vertrekken weer. Het is mooi weer. De groene landschappen trekken voorbij, met op de achtergrond de beroemde berg Ararat, die volgens de traditie van de kerk en de Bijbelse teksten de plaats zou zijn waar de ark van Noach zijn reis boven het water van de zondvloed beëindigde. Hoe dan ook, hij is majestueus, bijna goddelijk, omringd door zijn koninklijke kroon van wolken, de een nog witter dan de ander. Die ochtend is de lucht zuiver, bijna kristalhelder. De berg Ararat verdwijnt in de verte. We passeren de beroemde Armeense abrikozenbomen. Dan, verderop, wijngaarden zover het oog reikt. Het is bijna 11:00 uur wanneer we opnieuw stoppen. We zijn in Yeraskh. Het is nog een uur rijden. We drinken koffie. Achter ons staat een Russische militaire vrachtwagen. We vertrekken weer.
Zegeningen op 1.869 meter hoogte
We slaan linksaf. De landschappen veranderen, ze worden bergachtiger. We bevinden ons inderdaad in Transkaukasië, in de regio (marz) Vayots Dzor. In Areni, deze kleine landelijke gemeenschap van minder dan 2.000 inwoners, die bekend staat als de wereldwijde bakermat van de wijn, slaan we rechtsaf, richting het zuiden. We gaan van 1.100 meter naar 1.869 meter hoogte. De landschappen zijn adembenemend, met de smalle kloven en de granieten kliffen. Het dorp Khachik ligt daar, op een groen bergplateau. Het ruikt heerlijk naar het platteland, naar kippen, koeien en schapen. Voor de kerk begroet de priester, omringd door zijn koor van ongeveer tien jonge meisjes en zijn jonge geestelijken, iedereen. De kerk is gedeeltelijk gerestaureerd met persoonlijke middelen van Vahé Gabrache. De ceremonie begint. De gezangen van het koor galmen door de Moeder Gods kerk (Sourb Astvatsatsin), die dateert uit de 13e eeuw. Op de voorste rijen zitten de burgemeester van het dorp, Housik Sahakian, en de gouverneur van de regio, Ararat Grigorian. Vader Hovhannes Matevossian spreekt deze dankzegging uit: "Gezegend zij God, die het, dankzij de daden van onze weldoeners, mogelijk heeft gemaakt dat drie projecten in ons dorp werden gerealiseerd. Het eerste betreft water, het tweede licht, openbare verlichting, het derde het dak van onze kerk. Water is leven. We hebben ook licht nodig om niet in duisternis te blijven. Licht is onze Heer." Hij kijkt naar de hemel en voegt eraan toe: "We hebben ook een dak nodig om ons te kunnen beschutten en beschermen tegen de weersinvloeden van tijd en leven. We hebben een dak nodig om samen te komen en onze broederschap te beleven." Aan het einde gaan allen naar buiten. Dan begint een tijd van zegeningen en kruistekens, naar de vier windstreken. Deze ceremonie vindt plaats in vier fasen, vier bewegingen, vier verplaatsingen. Het is de zegening van de grenzen. Tegelijkertijd spreekt de priester gebeden uit ter bescherming van het dorp en de dorpelingen. De religieuze ceremonie eindigt. Vahé Gabrache en de gouverneur lopen naar een elektriciteitspaal. Ze knippen samen het rode lint door, dat de elektrische installatie inwijdt. Vahé drukt op de hoofdschakelaar. Terwijl een wolk boven hun hoofden trekt, licht het dorp op.
Terug naar Jerevan
Het regent. Op weg naar de feestzaal, waar een gezellige tijd met toespraken, liederen en dansen wordt aangeboden. De jonge meisjes van het koor zijn ook elegante danseressen. In hun traditionele kledij zetten ze stappen, gaan ze vooruit, achteruit, houden ze elkaars hand vast, komen ze samen, vormen ze een cirkel en wervelen ze rond. Dit alles op de klanken van traditionele muziek en liederen. "We hebben een dans- en zangschool", legt de burgemeester van het dorp uit. "Zoals u kunt zien, wordt ons dorp niet alleen gemoderniseerd dankzij de weldoeners uit Europa, maar onze bevolking vernieuwt zich ook met deze jeugd. Zelfs als ons leven hier voornamelijk gericht is op landbouw." In zijn traditionele kledij komt de directeur van de school, Andranik Manoukian, die ook diaken is, op zijn beurt op het podium. Samen met de kinderen zingt hij de Totik, het beroemde Armeense gebedslied. Na deze festiviteiten worden de weldoeners en hun vrienden uitgenodigd om te lunchen bij het dorp Areni. Voordat ze vertrekken, wijst de commandant van de militaire regio de grenzen en de Azerbeidzjaanse dorpen van Nachitsjevan aan, deze autonome Azerbeidzjaanse republiek, die Khachik aan drie zijden, west, oost en zuid, omringt. "De vijand is daar," zegt hij. "We hebben boerderijen moeten ombouwen tot geavanceerde militaire posten om de veiligheid van de dorpelingen te garanderen." Meer zal hij er niet over zeggen. Het dorp verdwijnt achter ons. De kinderen zwaaien uitbundig. Verderop, in een steile afdaling, stoppen auto's even voor een mortierkanon. Er worden enkele foto's gemaakt. De chauffeur krijgt een telefoontje op zijn mobiel: "Stop daar niet. De plek is gevaarlijk. Je kunt door een sluipschutter worden neergeschoten."
Zonder verder oponthoud rijden we terug naar Jerevan. We passeren de grot van Areni waar in 2007 door archeologen de oudste schoen ter wereld werd ontdekt. Zij vonden ook de overblijfselen van een 6.100 jaar oude wijnmakerij. De Franstalige diaspora, na de toppen te hebben bereikt, is teruggekeerd naar de vallei. Andere projecten wachten hen, zoals hulp aan de lokale kerk, de levering van ambulances en assistentie aan vluchtelingenfamilies uit Artsakh. Wat zouden ze zonder de diaspora worden? De "vrienden voor het leven" zullen elk naar hun eigen land terugkeren. Daarna zullen ze terugkomen naar Armenië. Sommigen, zoals Raffi Garibian, hebben de stap gezet en wonen er al enkele jaren.
Tekst en foto's gemaakt door Antoine Bordier, consultant en onafhankelijk journalist
